काठमाडौं । हरेक वर्ष मे १ मा विश्वभर अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवस मनाइन्छ। मे दिवसका रूपमा परिचित यो दिन श्रमिकहरूको योगदान, संघर्ष र अधिकारको सम्मानमा समर्पित छ। नेपालमा यस दिनको विशेष महत्व छ, किनकि नेपालका श्रमिकहरू अझै पनि आर्थिक चुनौती, वैदेशिक रोजगारीको दबाब र श्रम अधिकारसम्बन्धी मुद्दासँग जुधिरहेका छन्। आज विभिन्न श्रम संगठन सम्वन्धी महासंघहरुले विविध कार्यक्रम सहित यो दिवस मनाउँदैछन् ।

मे दिवसको इतिहास १९औँ शताब्दीको अन्त्यतिर अमेरिकामा सुरु भएको श्रमिक आन्दोलनसँग जोडिएको छ । अमेरिकाको शिकागोमा श्रमिकहरूले आठ घण्टा काम, आठ घण्टा आराम र आठ घण्टा मनोरञ्जनको माग सहित आन्दोलन गरेका बेला हिंसा भड्किएको थियो, जसमा धेरैको ज्यान गयो। यो घटना श्रमिक अधिकारका लागि भएको संघर्षको प्रतीक बनेको छ । त्यहि आन्दोदनको जगमा विश्वभर श्रमिकका अधिकार स्थापित हुँदै गएका छन् । तसर्थ सोही आन्दोलनलाई स्मरण गर्दै मे दिवस मनाइन्छ । सन् १८८९ मा संयुक्त राष्ट संघले मे १ लाई अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवसका रूपमा घोषणा गर्‍यो, जसले यस दिनलाई विश्वव्यापी मान्यता दिलायो।

मे दिवस केवल सार्वजनिक बिदा मात्र होइन, यो श्रमिकहरूले सामूहिक प्रयासबाट हासिल गरेका उपलब्धिहरूको सम्झना र अझै जारी संघर्षको प्रतीक हो। उचित पारिश्रमिक, सुरक्षित कार्यस्थल, र सामाजिक सुरक्षाका लागि आवाज उठाउने दिनका रूपमा यो मनाइन्छ।

नेपालको श्रम बजारमा धेरैजसो श्रमिकहरू अनौपचारिक क्षेत्रमा आबद्ध छन्—जस्तै कृषि, निर्माण र दैनिक ज्यालादारी। यी क्षेत्रका श्रमिकहरूले प्रायः रोजगारीको सुरक्षा, स्वास्थ्य सुविधा र कानुनी संरक्षण पाउँदैनन्। वैदेशिक रोजगारी पनि नेपाली श्रम बजारको महत्वपूर्ण पक्ष हो। लाखौँ नेपालीहरू खाडी मुलुक र मलेसियामा काम गर्न जान्छन् र उनीहरूले पठाउने रेमिट्यान्सले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा ठूलो योगदान पुर्‍याउँछ। तर, धेरैले त्यहाँ कठिन कामको अवस्था, शोषण र कानुनी समस्याहरू सामना गर्नुपर्छ।

नेपालमा श्रम ऐन, २०७४ लागू भएपछि श्रमिक अधिकारमा केही सुधार आएको छ। यस ऐनले न्यूनतम ज्याला, सामाजिक सुरक्षा र कार्यस्थल सुरक्षाका प्रावधानहरू समेटेको छ। तर, यसको कार्यान्वयन अझै पनि सबै क्षेत्रमा प्रभावकारी हुन सकेको छैन।

नेपाल आर्थिक रूपान्तरणको क्रममा रहेको बेला श्रमिकहरूले महँगी, बेरोजगारी र सीमित औद्योगिक विकासका समस्या भोगिरहेका छन्। कोभिड–१९ महामारीले विशेषगरी वैदेशिक रोजगारीमा रहेका र अनौपचारिक क्षेत्रमा काम गर्ने श्रमिकहरूको अवस्था झन् कमजोर बनायो। श्रमिक संगठन र अधिकारकर्मीहरूले श्रम कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन, वैदेशिक श्रमिकको सुरक्षा र स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्ने नीतिहरूको माग गरिरहेका छन्।

नेपालमा मे दिवस उत्सव मात्र होइन, एउटा चेतना र प्रतिबद्धताको दिन पनि हो। यसले श्रमिकहरूको योगदानको सम्मान गर्दै उनीहरूको अधिकार सुनिश्चित गर्न थप प्रयास आवश्यक रहेको सन्देश दिन्छ। देशको विकासका लागि श्रमिकहरूको सम्मान, सुरक्षा र अवसर सुनिश्चित गर्नु सबैको साझा जिम्मेवारी हो।